Өмір жолы
Музыка Кенжебек Күмісбековтің өміріне мектеп пен кәсіптен бұрын, өз үйінде енді. Әкесі домбыра тартты, анасы ән айтты. Әкесі ерте қайтыс болғаннан кейін оған әнші, әндер мен күйлердің білгірі Ілияс Әубәкіров тәлімгер болды. Бала одан көп нәрсе үйренді. Мұрағаттағы сұхбатта Күмісбеков әкесімен соңғы әңгімесін еске алды: әкесі ұлынан күй тартуды сұрап, сол орындаудан кейін дүниеден өткен. Ұлы бұл өтінішті музыка адамы болып қалады деген үміт деп түсінді. Ерте оқу орындаушылық жадты музыканың мәнін түсінумен осылай байланыстырды.
Алғашында Күмісбеков әнші болуды армандады. 1947 жылы Алматыда өткен халық таланттарының Бүкілқазақстандық олимпиадасында жеңді; қазылар құрамындағы композиторлар Ахмет Жұбанов пен Латиф Хамиди оған музыка оқуын ұсынды. Әскери қызметтен соң консерваторияның вокал бөліміне түсті, бірақ өкпе ауруы әншілік жолды жапты. Музыкалық жол үзілген жоқ: Күмісбеков домбыра сыныбына ауысып, Рүстембек Омаров пен Құбыш Мұхитовтан дәріс алды. Сәтсіздік аспапты өзгертті, өмір таңдауын өзгерткен жоқ.
1950-жылдары Күмісбеков Құрманғазы атындағы қазақ халық аспаптары оркестрінде домбырашы болды. Ұжым XIX ғасырдағы домбырашы әрі композитордың есімін иеленген; оның күйлері қазақ аспаптық классикасының негізіне айналды. Мұнда Күмісбеков орыс және шетел музыкасын өңдеп, оркестр мүшелеріне көмектесті. Ол үлкен ансамбльді іштен таныды: бір аспаптың үні тұтас дыбысты қалай өзгертеді, таныс әуен көп музыканттың ортақ еңбегіне қалай айналады. Партитура — оркестрдің барлық дауысы қатар көрінетін нота: композитор әуенді қай аспап бастайтынын, қайсысы жауап беретінін және жеке тембрлердің ортақ дыбысқа қалай бірігетінін шешеді.
Келесі бетбұрыс Абай сөзіне жазылған алғашқы романстан басталды. Оны естіген композитор Мұқан Төлебаев Күмісбековке композиция оқуды ұсынды. Консерваторияда оның тәлімгері композиция ұстазы Евгений Брусиловский болды. 1965 жылы Күмісбеков композиция факультетін аяқтады. Осы кезге дейін оның жолында үйдегі ән, домбыра мен оркестр тұрды; енді бұл тәжірибе партитура тіліне айналды: Күмісбеков музыканы өзі орындап қана қоймай, шығармашылық ойын тұтас ұжымға жеткізе алатын болды.
Оқуды аяқтаған соң Қазақ мемлекеттік филармониясының — республиканың басты концерт ұйымының музыка редакторы болды. Кейін Қазақ КСР Мәдениет министрлігінің репертуарлық алқасында аға редактор қызметін атқарды. Бұл лауазымдар музыка жазуға қосылған кабинет жұмысы емес еді: редактор бағдарламаға ноталарды іріктеп, залдың нені еститінін шешуге көмектеседі. Күмісбеков өз шығармаларын жазумен қатар бүкіл республикалық репертуардың қозғалысына қатысты.
Оның музыкасы дәстүрден өсті, бірақ дайын әуенді оркестрге көшірумен шектелмеді. Домбырашы Қаршыға Ахмедияров нота туралы дауда Күмісбековтің оған қарсы адамдарға далаға барып, киіз үй тігуді ұсынғанын еске алды. Композитор Төлеген Мұхамеджанов басқа әңгімені сақтады: Күмісбеков пен композитор Сыдық Мұхамеджанов жас авторларға әндерінде қазақы рух жетіспейтінін айтқан. Бұл екі сөз бір өлшемді көрсетеді: дәстүр мінезін жоғалтпай, жаңа форма алуға тиіс.
Бұл өлшем шығармаларының әртүрлі тағдырынан естіледі. 1960 жылы виолончель мен фортепианоға жазылған «Поэма» кейін қобыз, гобой және басқа аспаптарда шырқалды. «Фараби сазында» домбыра күйі оркестрлік поэмаға ұласты. «Дала сыры» үлкен халық оркестрлерінің репертуарына енді. «Биші қайың» күйтабақтан сахналық биге және цифрлық жазбаға дейін жол жүрді. Ал қатты науқас композитор «Аманат» партитурасын дирижёр Айтқали Жайымовқа тапсырма ретінде берді: бұл музыканы орындау және әрі қарай жеткізу.
1972 жылдан Күмісбеков Алматы консерваториясының халық аспаптары кафедрасында оркестрлік дирижёрлеуден сабақ берді. Кейін оның сыныбында аспаптардың мүмкіндігін зерттейтін аспаптану және музыканы сол аспаптардың арасында бөлу өнері — аспаптау оқытылды. Шәкірттер тек пәндерді есте сақтаған жоқ. Жалғасбек Бегендік шығарманың мәні мен сипатын түсіну талабын, Людмила Шалдинова ұстаз басып тастамай, бағыт берген қиял еркіндігін айтты. Оркестр білімі партитуралардан адамдарға осылай өтті.
Ресми атақтар бұл еңбектің қоғамдық ауқымын көрсетеді: Қазақ КСР халық әртісі, Қазақ КСР еңбек сіңірген өнер қайраткері, Мемлекеттік сыйлық лауреаты, профессор. Бірақ олардың жанында алғашқы кәсіп — домбырашы өмір бойы қалды. Бір адамда орындаушы, композитор, редактор және ұстаз тоғысты: дәстүрді еститін, жаңа дыбыс құратын, музыканы тыңдаушыға шығаратын және басқаларға еңбекті жалғастыруды үйрететін адам.
Бұл хикаяның соңғы бетбұрысы ол дүниеден өткен соң болды. 1997 жылы Күмісбековтің туған жерінде 70 жылдығына шығармашылық кеш дайындалып жатты. Композитор қайтыс болғаннан кейін мереке еске алу кешіне айналды. Үлкен Мәдениет сарайының орнына ұйымдастырушылар тоқсаннан астам бала оқитын музыка мектебін таңдады. Залда Күмісбеков туралы айтылып, шәкірттер мен ұстаздар оның шығармаларын орындады. Тірі автордың мерейтойы оның естелігіне айналып, музыка бірден келесі ұрпақтың қолына өтті.
Өмірбаяндық төлқұжат
- Жылдары: 1927–1997.
- Мекені: Ақмола облысы Қорғалжын ауданы Құмкөл ауылы; Алматыда қайтыс болды.
- Кәсіптері: композитор, домбырашы, музыка редакторы, ұстаз, профессор.
- Еңбек жолы: 1950-жылдары Құрманғазы атындағы оркестрдің домбырашысы; оқу бітірген соң филармонияның музыка редакторы және Мәдениет министрлігі репертуарлық алқасының аға редакторы; 1972 жылдан консерватория ұстазы.
- Атақтары мен марапаттары: Қазақ КСР халық әртісі, Қазақ КСР еңбек сіңірген өнер қайраткері, Мемлекеттік сыйлық лауреаты, профессор.
- Негізгі шығармалары: «Поэма» (1960), «Дала сыры», «Фараби сазы», «Аманат», «Биші қайың».
Дәуір дауыстары
«Оның ел музыка өнеріне, әсіресе фольклорлық музыканы дамытуға қосқан үлесі салмақты әрі маңызды».
— Марат Ескендіров, «Маэстроны еске алу», «Кызылординские вести» газеті, 2022 жыл.
