Радиосұхбат кезінде жүргізуші Кенжебек Күмісбековтен оркестрге арналған шығармалары туралы айтып беруін сұрады. Әндер мен романстар оның шығармашылығының бір үлкен саласы болса, Құрманғазы атындағы және «Отырар сазы» оркестрлеріне жазған көптеген поэмалары екінші саласын құрайтын. Композитор жауабында Қазақстанда опера мен симфония жазатын авторлар бар екенін айтты. Ол өз міндетін атадан қалған күйді дамытудан көрді.
Бұл жауап «Өнегелі өнер жолы» радиохабарында сақталған. Күмісбеков бір жанрға неліктен қайта оралатынын түсіндірді: поэма адамның ішкі ойын жеткізуге мүмкіндік береді. Тарихи тұлғалар, туған жер мен заман туралы әңгімені ол үлкен халық аспаптар оркестріне тапсырды. Бұл таңдаудың артында орындаушының қолындағы домбырадан оркестр алдындағы партитураға дейінгі ұзақ жол жатты.
Үлкендерден естіген күй
Күй — оқиғаны баяндай алатын, мінезді танытатын немесе ой толғайтын қазақтың аспаптық шығармасы. Сол әңгімеде Күмісбеков ән мен күйді ұрпақтан ұрпаққа, ұстаздан шәкіртке жеткен екі ұлы мұра ретінде атады.
Ол XIX ғасырдың екі күйшісіне тоқталды. Құрманғазыдан білектің қуатты қағысымен орындалатын төкпе дәстүрінің байлығын көрді. Тәттімбет шертпенің нәзік шертісін, лирикалық толғанысын, адамның ішкі дүниесіне үңілуін танытты. Күмісбеков бұл музыканы жалғасып жатқан өнер ретінде сөз етті. Әр ұрпақ оны қабылдап, әрі қарай дамытқан.
Музыкатанушы Е. К. Сапиев күй мен поэманың жақындығын бір бейнеге немесе көңіл күйге шоғырлана алуымен түсіндіреді. Зерттеуінде ол поэманы толғаумен жақындастырады. Жанрды осылай түсіну Күмісбековтің өз шығармашылығы туралы айтқанына үндеседі: музыка ойды жинақтап, оған аяқталған пішін беруі керек.
Үлкен оркестр мектебі
Үлкен құрамға шығарма жазудан бұрын Күмісбеков өзі оркестрде ойнады. Радиосұхбатында ол Құрманғазы атындағы оркестрдегі еңбегіне он жылын арнағанын айтты. Қазақ халық аспаптар оркестрі оның күнделікті тәжірибе мектебіне айналды: домбырада ойнады, орыс және Батыс Еуропа композиторларының музыкасын ұжымға лайықтап түсірді.
Осы еңбектен алғашқы төл шығармалары туды. Абай өлеңіне жазған бір романсын Күмісбеков аға буын композитор Мұқан Төлебаевқа көрсетті. Оның естелігі бойынша, Төлебаев жас автордың әуен шығару дарынын байқап, кәсіби білім алуға кеңес берген. Күмісбеков консерваторияға қайта түсті, бұл жолы композиция мамандығын таңдады.
Евгений Брусиловскийден жеті жыл оқыды: екі жыл дайындық бөлімінде, бес жыл негізгі курста. Сұхбатында ол осы мерзімнің өзі музыкантқа қажет білімнің бәрін қамтымайтынын атап өтті. Брусиловскийдің сабақтары мен ақыл-кеңесі оның кәсібінің негізі болып қалды.
Сапиев Күмісбековтің поэма жанрына алғаш жүгінуін студенттік жылдарымен байланыстырады: ол виолончель мен фортепианоға арналған пьеса еді. Кейін композитор ізденісін халық аспаптар оркестрінде жалғастырды. Еуропалық композиция мектебі музыкалық материалды өрістетудің тәсілдерін берді; күй оның музыкалық ойлауында өз орнын сақтады.
Ойға есім беріледі
Радиосұхбатта Күмісбеков әл-Фараби, Қорқыт пен Шоқан Уәлихановты атады. Философ, аңызға айналған күйші және ғалым-саяхатшы оркестрлік музыканың кейіпкерлеріне айналды. Поэма олардың ішкі дүниесіне үңілуге мүмкіндік берді.
Мәселен, «Кербезім» туралы радиоәңгіме Шоқанды үш көрініс арқылы танытады: жастық шағы мен Қашғарияға сапары, Петербургтегі бал, ғалымның қорытынды жарқын бейнесі. Ал Сапиевтің талдауынша, «Фараби сазы» оркестрде бастапқы домбыра күйінің құрылымын сақтайды. Екі атаудың артында мұраны жаңа пішінмен ұштастырудың екі түрлі тәсілі тұр.
Телевизиялық «Творческий портрет» хабарында Күмісбеков поэманы тағы да философиялық шығарма ретінде түсіндіріп, Құрманғазы атындағы және «Отырар сазы» оркестрлеріне жазған еңбегі туралы айтты. Екі ұжым да қазақ халық аспаптарында ойнайтын. Композитор кеңінен өрбіген музыкалық ойларын соларға сеніп тапсырды.
Оркестрлік поэмаларында оның үш тәжірибесі тоғысты: үлкендерден естіген күйлері, оркестрде ойнаған жылдары және Брусиловскийден алған композиторлық білімі. Бұл жанрда бір адамның ішкі ойы тұтас ұжымның көп дауысына ұласты.