2017 жылы Маңғыстау облыстық филармониясының залында Кенжебек Күмісбековтің 90 жылдығына арналған кеш өтті. Абыл Тарақұлы атындағы қазақ халық аспаптары оркестрі әр жылдардағы музыканы орындады. Мерейтой бағдарламасында «Фараби сазы» күй-поэмасы тұрды.
Зерттеуші Е. К. Сапиев атаған мерзім мен осы кештің арасын қырық жылға жуық уақыт бөліп тұр. Оның жазуынша, Күмісбеков әуелі домбыра күйін шығарып, кейін халық аспаптары оркестріне өңдеген. Бұл ауысуда не сақталды? Сапиев жауапты поэманың бас буыннан сағаға дейінгі қозғалысынан іздейді.
Әл-Фараби есімі
2020 жылы «Ана тілі» газеті әл-Фарабидің музыкалық мұрасына бір бет арнады. Философ бейнесіне арналған қазақстандық шығармалар арасында «Фараби сазы» да аталды.
Сапиев күй-поэманы 1978 жылмен белгілейді. Зерттеуші шығарманың тууына түрткі болған себепті сол жылы шыққан Әнуар Әлімжановтың «Ұстаздың оралуы» романымен байланыстырады. Талдауда атау шығарманың бағдарламасын анықтайды: бұл әл-Фараби және алыс өткен шақ туралы толғаныс.
Сапиев философ бейнесін сабырлы, байсалды, терең ой мен өмірлік даналыққа толы деп атайды. Баяндаудың өлшемділігі мен тақырыптардың әндік табиғаты да оның музыкатанушылық оқылымына жатады. Зерттеуші шығарманың шығу тегін дәл атайды:
«Композитор алғашында „Фараби сазы“ домбыра күйін жазып, кейін оны халық аспаптары оркестріне лайықтады».
— Е. К. Сапиев, «Кенжебек Күмісбеков поэмаларындағы композиторлық және оркестрлік жазудың ерекшеліктері», баспа нұсқаның 113-беті
Сапиевтің хабарлауынша, 2017 жылы екі нұсқа да — домбыра күйі мен оркестрлік поэма — қатар өмір сүрген.
Шертпе және төкпе
Домбыра күйінің екі түрлі қозғалысы бар. Шертпеде ішек жеке шертіліп, музыка сабырлы әңгімедей өрбиді. Төкпеде қолдың кең қағысы, екпін және биік шарықтауға ұмтылыс басым.
Сапиев «Фараби сазының» негізгі сипатын шертпеге — шерту тәсілі мен тақырыптардың әндік табиғатына жатқызады. Бірақ ширыққан бөлімдерден төкпенің белгілерін — білек қағысы мен шапшаң дамуды естиді. Өзі домбырашы Күмісбеков оркестрлік поэмада екі орындаушылық дәстүрді қосты.
Бас буыннан сағаға
Сапиев форманы домбырашыға таныс төрт аймақ арқылы оқиды. Бас буын — төменгі кіріспе мен әңгіменің басы; негізгі буын — басты сөз; орта буын — дамудың ортаңғы аймағы; саға — жоғары регистр мен шарықтау. Бірінші аймақта материал дамып, қайтып, келесі бөлімді дайындайды:
| Аймақ | Сапиев талдауындағы музыкалық белгілер | Поэма қозғалысындағы рөлі |
|---|---|---|
| Алғашқы бас буын | Төменгі регистр, кварта мен квинта шегіндегі айналымдар, g дорийлік ладындағы «ре» тірегі | Кіріспе және көне заман бейнесі |
| Ортаңғы бас буын | Диапазонның септимаға дейін кеңеюі, d-moll-ға ауысу, бастапқы интонацияларды дамыту | Материалды дамыту |
| Бас буынның қайтуы | Қысқарған әрі өзгерген бастапқы материал | Негізгі буынды дайындау |
| Негізгі буын | Кіші секста мен септимаға жоғары секіріп, кейін аралықты толтыру | Негізгі мағыналық салмақ, әл-Фараби бейнесі |
| Орта буын | c-moll және C-dur арқылы секвенциялық даму | Толқудың күшеюі |
| Саға | Сырнай тобында бір интонацияның канондық өрбуі | Шарықтау |
Сапиев сызбасында төменгі кіріспе диапазонды кеңейтіп, басты тақырыпты дайындайды; ортаңғы аймақ толқуды күшейтіп, саға шарықтауға айналады. Кейін бас буын мен қысқарған негізгі буын қайтады. Оркестрлік даму домбыра формасының ретін осылай сақтайды.
Басқа шығарма — «Күй». Әліби Әбдінұров «Фараби сазынан» бөлек Күмісбековтің камералық-оркестрлік «Күйін» талдайды. Ол шығарманы дәстүрлі домбыра күйінің интонациясы мен құрылымынан өскен бір бөлімді оркестрлік форма — симфониялық күй тарихына орналастырады.
Мерейтойлық кеш
2017 жылғы бағдарламада «Фараби сазы» «Дала сыры» симфониялық поэмасы, «Аманат», «Биші қайың» және Қорқыт туралы поэмамен қатар тұрды. Абыл Тарақұлы атындағы оркестр Күмісбеков музыкасын бірнеше жанрда ұсынды.
Мерейтойлық кеште оркестрлік поэма шырқалды. Бірақ Сапиев оның ішкі жолын домбыра сөздерімен атады: бас буын, негізгі буын, орта буын, саға. Қырық жылға жуық уақыттан кейін «Фараби сазы» тарихы бір бағдарламада оркестр мен күйді тоғыстырды.